جهة ، و ما له رباطات في جهة أخرى . حاصل عبارت بيرجندى اينكه ترتيب بين افلاك ستاره‌دار را به دو طريق تحصيل كرده‌اند يكى به طريق كسف ، و ديگر به طريق اختلاف منظر . اما به طريق كسف ترتيب بين قمر و متحيّره و ثوابت را به دست آورده‌اند ، و همچنين ترتيب بين قمر و شمس را ، ولى حال شمس با سائر كواكب يعنى غير قمر به طريق كسف معلوم نمىگردد ؛ زيرا كه در وقت اقتران با شمس در تحت شعاع آن محترقند و بصر از ادراك آنها عاجز . اما به طريق اختلاف منظر معلوم شده است كه قمر تحت شمس و علويه و ثوابت فوق آنند ، زيرا كه اختلاف منظر قمر را بيش از اختلاف منظر شمس يافته‌اند ، و ديده‌اند كه در كواكب علويه و ثوابت اختلاف منظر منتفى است . اما در نسبت شمس با زهره و عطارد علاوه بر آن كه به طريق كسف معلوم نمىشود بدان سبب كه گفته آمد ، به طريق اختلاف منظر هم معلوم نمىگردد ؛ زيرا كه آلت ذات شعبتين كه بدان اختلاف منظر تحصيل مىشود بايد در سطح نصف النهار منصوب گردد تا هنگام رسيدن كوكب به دائره نصف النهار كه با دائره ارتفاع متّحد مىگردد قوس اختلاف منظر آن را بتوان معلوم كرد ، و ليكن رؤيت كوكب گاه رسيدنش به دائره نصف النهار در شب ميسور است ، و حال اينكه هر يك از زهره و عطارد از شمس چندان دور نمىشود كه گاهى شمس در تحت افق باشد آن دو بر دائره نصف النهار فوق افق بوده باشند تا در شب افتند و مرئى گردند . لذا قاضىزاده رومى در شرح ملخص چغمينى به دنباله عبارتى كه در همين مطلب از وى نقل كرده‌ايم گويد : و بقي الثاني ( يعني كون الشمس فوق فلك الزهرة ) بل كونها فوق عطارد أيضا مشكوك فيه إلى هذا الأوان ؛ فإنّ الآلة التي يستعمل بها اختلاف المنظر و هي ذات الشعبتين تنصب في سطح دائرة نصف النهار و هما عند وصولهما إليها غير مرئيين في معظم المعمورة التي به نيت الأرصاد فيها ، لأنّ الزهرة لا تبعد عن الشمس أكثر من سبع و أربعين درجة ، و كذا عطارد لا يبعد عنها أكثر من سبع و عشرين درجة ، فذهب بعض القدماء